मोठ्यांच्या छोट्या आशय गहन गोष्टी--- ( वीक एंड लिखाण. )

 

आज एक खूप जुनी आठवण आली. अशा आठवणी का आणि कशा येतात हे एक गूढच आहे. खरे तर अगम्यच! आणि मी त्या काळात रमून गेलो. ही गोष्ट सर्वांशी शेअर करायची तिव्र ईच्छा झाली; म्हणून हा प्रपंच.जवळ जवळ २५ व्॑र्षापूर्वी मी बीबीसी न्यूज चॅनलवर एक इंटरव्यू ऐकत होतो. हा इंटरव्यू ईंग्रजीतून जवळ जवळ ४५ मिनिटे चालू होता. प्रश्न विचारणारा पत्रकार भारतीयच होता आणि प्रश्नांची शांतपणे समर्पक उत्तरे देत होते बाबा आमटे! बाबांच्या आश्रमातल्या एका खोलीत प्रश्नोत्तरे चालू होती. बाबांची अगदी छोटेखानी खोली. खोलीत कमीतकमी सामान. त्या खोलीतील साधेपणा नजरेत भरण्याजोगा होता. बाबा एका बाजेवर पहुडले होते आणि शांतपणे विविध प्रश्नांना उत्तरे देत होते. अर्थातच सर्व प्रश्न हे बाबांचा आश्रम आणि त्यांच्या कार्याबद्दलच होते. बाबांची सरळ उत्तर द्यायची शैली पाहून पत्रकार भारावून गेल्याचे त्याच्या चेहर्‍यावरून दिसत होते. पत्रकारांनी आरडा ओरडा करत प्रश्न विचारण्याची त्यावेळी प्रथा नव्हती. बाबा बाजेवर निजून उत्तरे देत होते कारण बाबावर .थोड्या दिवसापूर्वीच कांही गुंडांनी हल्ला केला होता आणि झालेल्या दुखपतीमुळे बाबांना बसता येत नव्हते.या साक्षात्काराचा समारोप करताना पत्रकाराने शेवटचा प्रश्न विचारला की "बाबा आपणास अत्त्यूच्च समाधान देणारा आणि नेहमी स्मरणात रहाणारा एक प्रसंग सांगायचा असेल तर आपण काय सांगाल?" बाबांनी या प्रश्नाला दिलेले उत्तर ऐकून मी भाराऊनच गेलो. त्या उत्तरातून त्यांची आपल्या कर्याबद्दल वादातीत निष्ठा स्पष्ट दिसत होती. अशी माणसेच खरी राष्ट्राची संपत्ती असतात. त्यांनी दिलेले उत्तर असे होते:-"एका खेड्यात एका पाटलाच्या १४ वर्षाच्या मुलीला कुष्ट रोग झाला. पाटलाचा अर्थातच गावातच नव्हे तर पंचक्रोशीत दबदबा होता. त्या कुटुंबाचा मानमरातब पण खूप होता. घरात कुणाला कुष्टरोग होणे ही अपमानास्पद बाब समजली जाई. म्हणून ही बातमी दडवण्यात आली. मुलीला पदोपदी घरातील लोक घालून पाडून बोलत. असेच २/३ वर्षे गेली आणि कुष्टरोग जास्तच वाढला. मुलीत नैराश्य आले. एकेदिवशी ती शेतात गेली आणि जीव देण्यासाठी विहिरीत उडी मारली. तिला वाचवण्यात आले. ही बातमी मला कळताच मी त्या गावाला गेलो आणि त्या पाटलांना भेटलो. त्यांना समजाऊन सांगितले की कुष्टरोग इलाज केल्यास बरा होऊ शकतो. पण ते ऐकायला तयार नव्हते. शेवटी मी त्यांना म्हणालो की तुमच्या मुलीला मी माझ्या आश्रमात घेऊन जातो आणि तेथे तिच्यावर उपचार करतो. घरची ब्याद जातेय या विचाराने त्यांनी लगेच होकार दिला; आणि मी मुलीला आश्रमात घेऊन आलो.मुलगी खूप भ्यालेली आणि बुजलेली होती सुरुवातीला. कुणात मिसळत पण नव्हती. मी मुद्दाम तिला अधीच दोन मुली असलेल्या खोलीत ठेवले जेणेकरून तिचे मन रमेल. तिच्यावर हलकी फुलकी कामेही सोपवली. कांही शेतातली, कांही स्वयंपाकघरातली. हळू हळू मुलगी आश्रमातल्या वातावरणात रमायला लागली. तिची वागणूक पण सामान्य मुलीसारखी झाली.एकदा आश्रमात मी फेरफटका मारत असता त्या मुलीच्या खोलीपासून जात होतो. सहज मी खिडकीतून तिच्या खोलीत डोकावलो आणि अक्षरशः आचंबितच झालो. ती मुलगी आरशासमोर उभी राहून लिपस्टिक लावत होती आपल्या ओठाला. दोन वर्षापूर्वी नैराश्यग्रस्त होऊन आत्महत्त्येचा प्रयत्न करणारी मुलगी आज सुंदर दिसण्यासाठी लिपस्टिक लावत होती. जीवनाबद्दलचा दृष्टीकोन एकदम सकारात्मक झाला होता. जगण्याची दुर्दम्य आशा तिच्यात जागली होती. हा प्रसंग मला अत्त्युच्च आनंद देणारा आणि चिरकाल ध्यानात राहणारा आहे असे मला वाटते."बाबांना अनेक राष्ट्रीय आणि अंतरराष्ट्रीय पुरस्कार मिळाले होते. त्यापैकी एखादी घटना सांगितली असती तरीही चालले असते. पण त्यांचा खरा आनंद त्यांच्या कामात होता ना की पुरस्कारात. हे उत्तर ऐकून मी शहारलो होतो हे मला आजही आठवतय. असे लोक चालते बोलते देवच असतात. हा वरील प्रसंग लिहिताना मला खालील चार ओळी सुचल्या..भेटवार्ता ऐकताना काय किमया जाहली!कूळदैवत बदलले मी, तूच बाबा माउलीपाठ देवाने फिरवली त्या अभाग्यांना तुझीहे धरेच्या ईश्वरा! लाभो तुझी रे सावली

ता.क. कुष्ठरोगाबद्दलचे एक प्रसिध्द वाक्य--ज्यांचे अवयव बधीर होतात ते कुष्ठरोगी असतात आणि ज्यांची मने बधीर असतात ते महारोगी असतात.

निशिकांत देशपांडे.

मो.क्र. ९८९०७ ९९०२३

अशाश्वताच्या झोक्यावरती

 

अशाश्वताच्या झोक्यावरती

हिंदोळावे, हरकत नाही

आपण सारे जीवन जगतो

मृत्यू जोवर फिरकत नाही

बालपणीचा अखंड निर्झर

मनी आजही झुळझुळतो मी

आई, बाबा, नाव कागदी

पर्व संपले हळहळतो मी

जरी जाहलो मोठा! पण का

बाल्यावस्था विसरत नाही?

आपण सारे जीवन जगतो

मृत्यू जोवर फिरकत नाही

तरुणाईच्या काळी असते

सदैव मस्तीचीच त्सुनामी

सभोवताली हिरवळ, श्रावण

लवून देतो प्रभो सलामी

जीवन जगणे, म्हणून येथे 

कधी वाटली कसरत नाही

आपण सारे जीवन जगतो

मृत्यू जोवर फिरकत नाही

जन्मायाच्या वेळी देतो

तिकिट सोबती परतायाचे

पण त्या वरती तिथीच नसते

कधी नेमके निघावयाचे

उद्या काय? ठाऊक नसोनी

मनी जराही दहशत नाही

आपण सारे जीवन जगतो

मृत्यू जोवर फिरकत नाही

सायंकाळी आयुष्याच्या

प्लॅटफॉर्मवर बसलो आहे

केंव्हा येते गाडी बघण्या

अनेकदा मी उठलो आहे 

किती वेदना शेवटच्या या?

काळ सरकता सरकत नाही

 आपण सारे जीवन जगतो

मृत्यू जोवर फिरकत नाही

निशिकांत देशपांडे, पुणे.

मो. क्र. ९८९०७ ९९०२३

  प्रेमगीत---( वीक एंड लिखाण )

मी नोकरीतून निवृत्त झाल्यानंतर ठरवले की व्यस्ततेमुळे जे नोकरी करताना जमले नाही आयुष्यात,  ते सर्व आता करायचे. यामुळे मी आता भरपूर गाणे, संगीत ऐकून हा छंद जोपासायचे ठरवले. सौ.ला संगीताचा छंद आणि संगिताचे शिक्षण तिचे झाल्यामुळे,  तिचा माझ्या या नविन छंदाला विरोध तर नव्हताच पण तिचे प्रोत्साहन होते. दुसरा छंद म्हणजे कविता/गझल लेखनाचा. या दोन्ही छंदामुळे अजून तरी निवृत्त होवूनही जीवन मजेत आहेत.

कांही दिवसापूर्वी असाच सकाळी रेडियो ऐकत असता,  एका मराठी गाण्याने माझे लक्ष वेधून घेतले. सुंदर चाल, तेवढीच सुरेल गायकी, आणि काव्य यांनी माझे चांगलेच लक्ष वेधून घेतले. हे सिनेगीत अनुराधा पौडवाल आणि सुरेश वाडकर यांनी गायलेले आहे. हे गीत लिहिले आहे १९८१ मधे बनलेल्या चित्रपट कैवारी साठी जगदीश खेबुडकर यांनी तर संगितकार श्री प्रभाकर जोग आहेत.  शब्द सुलभता आणि आशय गहनता ध्यानात यावी म्हणून या गाण्याच्या चार ओळी खाली देतोय.

मी कशी ओळखू प्रीती, हे हृदय म्हणू की लेणे?

प्रेमाला उपमा नाही, हे देवाघरचे देणे

का नकळत डोळे मिटती? स्पर्शात शहारे उठती

मी कशी भावना बोलू? हे शब्द म्हणू की गाणे?

या जबरदस्त रचनेने मला मोहवून टाकले . प्रेम ही भावना परमेश्वराने मानवास दिलेली मौल्यवान भेट  आहे .  विचार करा हे प्रेम जर नसते तर माणसाचे आयुष्य काय बनले असते? म्हणून तर एका गीतात कवि म्हणून गेलायः

प्रेमा काय  देवू तुला?

भाग्य दिले तू मला.

प्रत्येक भाषेमधे प्रेम या विषयावर भरपूर लिखाण झालेले आहे. मग ते कवितेच्या रुपाने असो वा कादंबरीच्या रुपाने. मी बरेच कवि असे पाहिले आहेत की ज्यांनी बालपणी पहिली कविता आईवर आणि तरुणपणी पहिली कविता प्रेमावर केलेली आहे. आई हे प्रेमाचे मूर्तीमंत रूप असते. प्रेम हे सांगावे लागत नाही. त्याची अनुभूती यावी लागते.

पण हल्ली बर्‍याच वेळा प्रेमाचे भ्रष्ट रूप बघायला मिळते जी अतिशय खेदाची बाब आहे. असाच एक प्रसंग एका बातमीत वाचून मी खूप वैतागून लिहिले होते ते असे:

 फ्यूजन होता परक्या स्त्रीशी

भावतात का ओंगळ गाणी?

स्त्रीलंपट चौकट राजाला

आवडते का बदाम राणी?

असा भावनांचा स्फोट होतो कधी कधी विमनस्कतेतून! पण वरील गाण्याने मला प्रेमाची हळूवार बाजू दाखवली आणि मला एक कविता याच विषयावर लिहायची तिव्र ईच्छा झाली. बरेच दिवस विचार मंथन करून लिहिलेली कविता खाली प्रस्तूत करतोय. बघा कशी वाटतेय ती.

मी गुणगुणतो

तुझिया वरती गीत लिहाया शब्द जुळवतो

तुझेच गाणे ओठावरती मी गुणगुणतो

तुझे हासणे, तुझे बोलणे, तुझे लाजणे

मला आवडे कधी तुझे ते रुसून बसणे

तुझ्या भोवती सदा सर्वदा मी रुणझुणतो

तुझेच गाणे ओठावरती मी गुणगुणतो

वसंत फुलला जेंव्हा भेटी झाल्या अपुल्या

आठवणीच्या शुभ्र तारका मनी कोंदल्या

बेमौसम का श्रावण तू येता रिमझिमतो

तुझेच गाणे ओठावरती मी गुणगुणतो

मिसळुन गेलो केंव्हा आपण पत्ता नाही

दोस्तीमध्ये गाजवलेली सत्ता नाही

आठव येता झर्‍याप्रमणे मी झुळझुळतो

तुझेच गाणे ओठावरती मी गुणगुणतो

सुखदु:खाची एकच व्याख्या अपुली आहे

सूर, ताल, लय आयुष्याची जपली आहे

केसामध्ये फुले तुझ्या, अन् मी दरवळतो

तुझेच गाणे ओठावरती मी गुणगुणतो

तू नसताना क्षितीज असते काजळलेले

चैन हरवुनी भाव मनाचे वादळलेले

तुला शोधण्या अंधःकारी मी मिणमिणतो

तुझेच गाणे ओठावरती मी गुणगुणतो

आम्रतरूवर मोहर नसता, कोकिळ ताना

सदा ऐकल्या मिठीत आपण मोहरताना

आम्राईतुन झुळूक होवुन मी सळसळतो

तुझेच गाणे ओठावरती मी गुणगुणतो

योगायोग म्हणजे एक हुरहुन्नरी तरुण संगीतकार श्री निखिल महामुनी यांच्या ही रचना वाचनात आली आणि त्यांना फार आवडली. त्यांनी या रचनेला संगीतबध्द  केले. अर्थात चाल आणि गायकी तरूण पिढीची आहे. खूपच सुरेख गायली आहे. आपण पण मजा घ्याल ऐकतांना. ही रचना ऐकण्यासाठी क्लिक करा---https://www.youtube.com/watch?v=ab-0ExszE2k

निशिकांत देशपांडे, पुणे.

मो. क्र. ९८९०७ ९९०२३

शरसंधान---( वीक एंड लिखाण )

 

आठ वर्षांपूर्वी एके दिवशी माझा मोबाईल खणाणला. हॅलो म्हणता दुसर्‍या बाजूने माझा एक खूप जुना वर्गमित्र बोलत होता. आम्ही दोघे दहावीत ( तेंहा मॅट्रिक म्हणत असत ) एका वर्गात होतो. एकदा त्याने खाणाखुणा सांगत ओळख पटवली आणि गप्पा सुरू झाल्या. अगदी दिलखुलास! त्याने पुढाकार घेऊन त्या वर्षी दहावीत होते त्या मुलांचे एक गेट टुगेदर करायचे ठरवले होते. त्यासाठी फोन नंबर्स आणि पत्ते काढून तो संपर्क साधत होता. आम्ही सारे अंबाजोगाईच्या शाळेत होतो. मी त्याला प्रोत्साहन देऊन पुढे जाण्यास सांगितले. लागेल ती मदत द्यायचीही तयारी दाखवली. 

या नंतर जवळ जवळ एक महिन्याने त्याचा परत फोन आला. त्याने सांगितले की बत्तीस मित्रांनी यायची तयारी दर्शवली आहे. पण सर्वांना अंबाजोगाई गैरसोयीचे वाटत असल्याने आणि एवढ्या लोकांची बडदास्त ठेवणे शक्य नसल्याने, गेटटुगेदर एका मोठ्या शहरात ठरले. तारीखही ठरली होती. मी त्याला हिरवा कंदील दाखवला.

यथावकाश आम्ही सर्वजण एकत्र जमलो आणि यादोंके गलियारोंका सफर शुरू हुवा. कोण कोठे असते, काय करते, मुलं मुली काय करतात असे अनेक प्रश्न चर्चिले गेले. मधे मोकळ्या वेळात माझे खास असलेले चार मित्र भेटले. वेगळा ग्रुप करून गप्पा सुरू झाल्या. आम्ही पाच जणांनी असे ठरवले की हा कार्यक्रम झाल्यावर कुठे तरी आउटींगला जायचे एका रात्रीसाठी. आणि आम्ही निघालो. मित्रात जसे वातावरण असते तसेच होते. भरपूर गप्पा, थट्टा, मस्करी, वर्गातील मुलींच्या आठवणी वगैरे.

मला प्रथमच कळाले की त्या चौघातील दोघांना फेसबुकमुळे माहीत होते की मी कविता करतोय. आणि सगळ्यांनी माझी  छेड काढायला सुरुवात केली. त्यांनी  खोचक पण हसत विचारलेले प्रश्न असे:

१) निशा, तुला कविता करायची आवदसा कशी सुचली?

२) जगात आणि मराठीत एवढे कवि असताना तू धाडसच कसे केलेस त्यात भर टाकायची?

३) जगात कुठे भूकंप झाला तर लोक दु:खी होतात पण कवी मात्र संधी आहे असे समजून त्यावर कविता करत बसतात.

४) मुक्त्छंदातल्या कविता तर एखादे गद्य ओळी तोडून लिहिल्या सारखे असते. या वर मी सांगितले की माझ्या लयीत आणि वृत्तात असतात. असे सांगितल्यावर एकजण मोठ्याने म्हणाला की आपला निशिकांत अधुनिक मोरोपंत आहे बरे का!

५) आणि त्या चारोळ्या आणि हायकू? तू लिहितोस की नाही?

बरे हे सारे मित्र शाळेत असताना असे वाह्यात नव्हते. आम्ही शाळेच्या वाचनालयातून पुस्तके घेऊन वाचत असू आणि त्यावर चर्चा पण करत असू. मला वाटले ते माझी फिरकी घेत आहेत म्हणून मी दुर्लक्ष केले. आम्ही सर्वजण आपापल्या गावी परतलो. या कार्यक्रमामुळे आमच्यातील संपर्क वाढला. पण मनात सारखे येत होते की कवी आणि कवितांबद्दल इतके गैरसमज आहेत लोकात? माझे मन मित्रांचे मला चिडवणे सहजासहजी पचवायला तयार नव्हते. या विचार मंथनातून कविता तयार झाली जी थोडी खोचक, म्हंटलं तर विनोदी, थोडी आत्मचिंतन करायला लावणारी अशी झाली आहे. खरे तर हा माझ्या कवितेचा बाज नाही म्हणून पार्श्वभूमी सांगायचा हा प्रपंच.  या कवितेतून तसे पाहता मी (कवी) माझ्यावरच शरसंधान केलेले आहे.

मी एका ठिकाणी वाचलय की माणसाला स्वतःकडे तिर्‍हाईत नजरेने बघता आले पाहिजे. मी छोटासा कवि असूनही ही रचना याच भावनेतून लिहिली आहे. कोणीही गैरसमज करून घेऊ नये. कविता पेश करतोय.

वादळ गेले, वळले नाही

हात जोडुनी जा जा म्हणता

पाय रोवले, गेले नाही

ऐकवतो मी कविता म्हणता

वादळ गेले, वळले नाही

माणसावरी संकट येते

पूर असो ढगफुटी असू द्या

दु:खाचा डोंगर कोसळतो

माय मरो वा बाप मरू द्या

यावरही कविता केलेल्या

कुणी वाचुनी थकले नाही

ऐकवतो मी कविता म्हणता

वादळ गेले, वळले नाही

व्यासपिठावर बरीच गर्दी

आणि अल्पसे श्रोते असती

असेल तेथे कविसंमेलन

जिथे कवींची अमाप भरती

कविता वाचन ठीक, तरन्नुम

श्रोत्यांना आवडले नाही

ऐकवतो मी कविता म्हणता

वादळ गेले, वळले नाही

कविविश्वाची विचित्र पध्दत

पहिली सर पडते ना पडते

लगेच श्रावण कवितांची झड

सर्वदूर जोमात बरसते

कवितेसाठी विषय संपले

असे कधीही घडले नाही

ऐकवतो मी कविता म्हणता

वादळ गेले, वळले नाही

सांगायाचे काय न ठावे

यमक जोडण्या धडपड नुसती

आर्या, वृत्तामधली कवणे

यांची झाली पडझड नुसती

दिवस चांगले काल कवींना

आज यूग ते उरले नाही

ऐकवतो मी कविता म्हणता

वादळ गेले, वळले नाही

श्लोक, आरत्या, स्तोत्रे सारी

काव्य प्रकारातून उपजले

म्हणताना ते उगा वाटते

देवांना ते सर्व भावले

कंटाळुन त्या कवणांना तो

पावत नसतो, कळले नाही

ऐकवतो मी कविता म्हणता

वादळ गेले, वळले नाही

निशिकांत देशपांडे, पुणे.

मो. क्र. ९८९०७ ९९०२३

वादळ गेले, वळले नाही

 हात जोडुनी जा जा म्हणता

पाय रोवले, गेले नाही

ऐकवतो मी कविता म्हणता

वादळ गेले, वळले नाही

माणसावरी संकट येते

पूर असो ढगफुटी असू द्या

दु:खाचा डोंगर कोसळतो

माय मरो वा बाप मरू द्या

यावरही कविता केलेल्या

कुणी वाचुनी थकले नाही

ऐकवतो मी कविता म्हणता

वादळ गेले, वळले नाही

व्यासपिठावर बरीच गर्दी

आणि अल्पसे श्रोते असती

असेल तेथे कविसंमेलन

जिथे कवींची अमाप भरती

कविता वाचन ठीक, तरन्नुम

श्रोत्यांना आवडले नाही

ऐकवतो मी कविता म्हणता

वादळ गेले, वळले नाही

कविविश्वाची विचित्र पध्दत

पहिली सर पडते ना पडते

लगेच श्रावण कवितांची झड

सर्वदूर जोमात बरसते

कवितेसाठी विषय संपले

असे कधीही घडले नाही

ऐकवतो मी कविता म्हणता

वादळ गेले, वळले नाही

सांगायाचे काय न ठावे

यमक जोडण्या धडपड नुसती

आर्या, वृत्तामधली कवणे

यांची झाली पडझड नुसती

दिवस चांगले काल कवींना

आज यूग ते उरले नाही

ऐकवतो मी कविता म्हणता

वादळ गेले, वळले नाही

श्लोक, आरत्या, स्तोत्रे सारी

काव्य प्रकारातून उपजले

म्हणताना ते उगा वाटते

देवांना ते सर्व भावले

कंटाळुन त्या कवणांना तो

पावत नसतो, कळले नाही

ऐकवतो मी कविता म्हणता

वादळ गेले, वळले नाही

निशिकांत देशपांडे, पुणे.

मो. क्र. ९८९०७ ९९०२३

कवितेचा आशय---( वीक एंड लिखाण )

मला बर्‍याच वेळा अनुभव आला आहे की कविता काय लिहायची, कशी लिहायची, कधी लिहायची हे कधी कधी कवीच्या हातात नसते. माझ्या बर्‍याच कविता मला जशा हव्या होत्या तशा आकारल्या नाहीत.

सध्या सर्व समूहावर उपक्रम आणि स्पर्धांचे, विशेषतः व्हाट्स अ‍ॅपवर, पीक माजले आहे. प्रत्येक समूह असे उपक्रम राबवत असतातच. चारोळ्या, शेल चारोळी, ओळ देवून कविता, वृत्त देवून गझल, चित्र चारोळ्या किंवा कविता, एक ना दोन, कैक उपक्रम राबवले जातात. या खाली लिहिलेले लिखाण ठराविक वेळातच पोस्ट करावे लागते.

एकच प्लस मुद्दा असा आहे की लोकांना लिहिते करता येते. मी असे समूह पाहिलेत जेथे विषय दिला जातो. एक  कडवे चार ओळीचे असावे , दुसर्‍या आणि चौथ्या ओळीत यमक असावे असे अनेक नियम सांगून कविलोकांच्या मुसक्या बांधल्या जातात. मला आश्चर्य वाटते की अशा परिस्थितीत नैसर्गिक कविता होईल कशी? मग ओढून ताणून शब्द जुळवले जातात. अशा स्पर्धांमुळे गुणवत्तेकडे दुर्लक्ष होते. एका समूहाच्या अ‍ॅड्मिनने मला फोन करून उपक्रमात कविता पाठवण्याची गळ घातली. मी जेंव्हा त्यांना नियमाविषयी बोललो तेंव्हा त्यांच्याकडे कांहीही स्पष्टीकरण नव्हते. जे लोक अशा कविता लिहितात त्यांचे मला कौतुक वाटते. कविता म्हणजे हॉटेलचे मेनू कार्ड नसते. जी ऑर्डर दिली ते पुरवले जाते. 

हे सर्व लिहायला कारणही तसेच आहे. आम्ही तीन वर्षापूर्वी एका अ‍ॅग्रो टूरिस्ट रिसॉर्ट्ला पिकनिकसाठी गेलो होतो. खूप छान ठिकाण होते. सर्व सोयी उत्तम होत्या. लोकांची गर्दी पण बर्‍यापैकी होती. दिवस खूप एंजॉय केला सर्वांनी.

दुपारचे जेवण झाल्यानंतर दाट झाडीखाली बाजा ( कॉट्स) टाकल्या होत्या. मी थोडा आडवा झालो. दाट झाड असून आणि मी सावलीत असूनही उन्हाची तिरीप तोंडावर येत होती. मनात विचार आला की सूर्य का असा मला डोकावून बघत आहे? कविमनच ते. लागलीच दोन ओळी आठवल्या ज्या मोबाईलमधे टाईप करून सेव्ह केल्या. मनात विचार आला की नंतर आरामशीर या पिकनिकवर एक छान कविता लिहावी. पुण्याला सारेजण परतलो. त्या ओळींबद्दल पार विसरून गेलो. जवळ जवळ दीड वर्षानंतर त्या ओळी बघण्यात आल्या आणि कविता लिहायची उर्मी आली. बसलो थाटात कविता लिहायला. मूळ कल्पना पिकनिकवर लिहायची होती. पण दुसरेच सुचत गेले. पूर्ण झालेली कविता एकदम भिन्न अंगकाठीची झाली. या आधी पण असे झालेले आहे. म्हणून म्हणतो की कवितेचा आशय आधीच ठरवता येत नाही. ऐनवेळी जे सुचेल तीच कविता/गझल असते. ती कविता खाली देतोय रसिकांच्या सेवेत.

सूर्य का मला शोधतो आहे?

अता कुठे सावली मिळाली, चैन भोगतो आहे

फांद्या पानातुनी सूर्य का मला शोधतो आहे ?

रखरख वणवण सदैव असते पाचवीस पुजलेली

आयुष्याची घडी त्यामुळे सदैव विसकटलेली

लगाम घालत आकांक्षांना, मजेत जगतो आहे

फांद्या पानातुनी सूर्य का मला शोधतो आहे ?

जिथे संपतो रस्ता तिथुनी चालू प्रवास होतो

कसे जायचे ध्येय दिशेने, बांधत कयास असतो

अनवट वाटांवरती पाउल खुणा सोडतो आहे

फांद्या पानातुनी सूर्य का मला शोधतो आहे ?

पहिल्या, शेवटच्या श्वासातिल अंतर असते जीवन

त्यात भेटतो कधी उन्हाळा कधी ओलसर श्रावण

दु:ख-वेदनांशी मैत्रीचा सराव करतो आहे

फांद्या पानातुनी सूर्य का मला शोधतो आहे ?

जन्मच झाला मुळी मानवा! जगात रडता रडता

जरी कळाले दु:ख सोबती असेल बसता उठता

हात धुवोनी तरी सुखाच्या मागे पळतो आहे

फांद्या पानातुनी सूर्य का मला शोधतो आहे ?

परावलंबी सुखास हिणकस, भाव केवढा आला!

दु:ख नांदते जगी म्हणोनी जन्म सुखाचा झाला

पर्णफुटीला पानगळीचे फलीत म्हणतो आहे

फांद्या पानातुनी सूर्य का मला शोधतो आहे ?

निशिकांत देश्पांडे, पुणे. 

मो.क्र. ९८९०७ ९९०२३

आनंदण्याची कारणे---( वीक एंड लिखाण )

 मी बँकेत कार्यरत असताना ट्रेनिंग सेंटरमधे गेस्ट फॅकल्टी म्हणून जात असे. एकदा मला असेच एका ट्रेनिंग बॅचला पाचारण करण्यात आले. विषय होता निवृत्तीनंतरचे जीवन कसे व्यतीत कराल. येत्या एक वर्षात निवृत्त होणारे अ‍ॅसिस्टंट जनरल मॅनेजर्स ट्रेनिंगसाठी बोलावले होते. अजून एक विशेष म्हणजे घरात नवरा किंवा बायको कसे आनंदी जीवन जगायचे हे ठरवू शकत नाही. दोघांनी मिळून हे महाकठीण काम करावे लागते. हे ध्यानात घेऊन बँकेने नोकरी करणारे ऑफिसर्स आणि त्यांची पत्नी किंवा पती यांना ही बोलावले होते. अशी एकूण २५ जोडपी होती. मला सकाळी नऊ ते दीड पर्यंतचा वेळ देण्यात आला होता. या सर्वांशी संवाद साधताना मला खूप मजेशीर अनुभव आले जे मी येथे आपणांशी शेअर करणार आहे. या ट्रेनिंगमधे जास्त लोक आंध्र प्रदेशातील होते. मी जोडप्यांना अनेक प्रश्न विचारले त्यातील कांही असे--

१)तुम्ही दोघे मिळून घरी( दिलखुलास गप्पा मारता का?--प्रतिसाद्; नुसतेच एकमेकाकडे ओशाळून बघणे

२) तुम्ही कधी एकमेकांना विनोद सांगून मनमोकळे हसता का?--प्रतिसाद-- जो वर आहे तोच.

२) तुम्ही कधी नदी/सागर किनार्‍यावर किंवा तळ्याकाठी निवांत एकमेकांच्या हातात हात घालून वेळ घालवलाय का?--प्रतिसाद पुन्हा तोच. एकमेकाकडे बघणे. 

मग लोकांना थोडे बोलते करण्यासाठी मी जरा विषय बदलला. सर्वांना एक प्रश्न केला की तुम्हाला जीवनात खुशी मिळावी यासाठी कुटुंबात तुम्हाला काय हवे आहे. या प्रश्नाला मात्र भरभरून प्रतिसाद मिळाला. जसे जसे प्रतिसाद मिळत गेले, मी ब्लॅकबोर्डावर लिहीत गेलो. आलेली कांही उत्तरे नमुन्यादाखल खाली देत आहे.

१) माझ्या सुनेने आमच्या दोघांशीही चांगले वागावे.

२) माझी नातवंडे चांगल्या मार्कांनी पास व्हावेत.

३) आम्ही मुलांसाठी ज्या खस्ता खाल्ल्या त्यांचे मुलांनी ध्यान ठेवावे.

४) आमची मुलांनी सर्व परीने काळजी घ्यावी जशी आम्ही आमच्या आई बाबांची घेतली.

५) बायकोने नवर्‍याशी किंवा नवर्‍याने बायकोशी हिडिस फिडिस करू नेये. आदराने वागावे.

असे एकूण पन्नास प्रकार बोर्डावर लिहिले गेले.

समारोप करताना मी सर्वांना सहनुभूती दाखवली. या गोष्टी सर्वच कुटुंबात घडतात. आणि माझा मुख्य प्रतिप्रश्न केला. तुम्हाला आनंद मिळण्यासाठी मुलांनी, सुनेने, नातवंडांनी, शेजार्‍यांनी काय काय करायला पाहिजे हे सविस्तर सांगितलेत आपण. मला एक सांगा की तुम्हा लोकांचा आनंद एवढा परावलंबी आहे का? तुम्ही कोणीही सांगितले नाही की तुमच्या आनंदासाठी तुम्ही स्वतः काय करणार ते! तुम्ही गणपती बाप्पा नाहीत की सर्व लोकांनी तुम्हाला आनंदाचा नैवेद्य दाखवून  नमस्कार करावा. आणि वर्गात पिनड्रॉप शांतता पसरली. मग त्यांना कौन्सेलिंग केले आणि वर्ग संपला. लंच घेतांना बरेच लोक मोकळेपणाने बोलले. ते काय काय म्हणाले हा लिखाणाचा स्वतंत्र विषय होईल.

माझ्या मनात नेहमी येते की आनंद लुटणे लोकांना का एवढे अवघड जाते? आनंद चोहिकडे विखुरलेला आहे. आपण कसा लुटायचा हे आपणच ठरवायचे असते.  अर्थात मी सात्विक आनंदाबद्दल हे विधान केले. दुसर्‍यांना त्रास देवून मिळवलेला आनंद हा असुरी असतो. तुमची प्रवृत्ती कशी आहे यावर आनंद अवलंबून असतो. मी एके ठिकाणी वाचलय की ज्यांचा स्वभाव मोकळा आणि प्रवाही असतो ते लोकच आनंद लुटू शकतात. साधी विनोदाचीच बाब घ्या. ज्यांचा ओघवता स्वभाव आहे तेच विनोद प्रभावीपणे सांगू शकतात  आणि दुसर्‍यांनी सांगितलेल्या विनोदावर खळखळून हसूही शकतात.

असा हा पसरलेला आनंद आपणच लुटायचा असतो. कुणी देण्याची वाट बघायची नसते. आनंदाची जगात कोठेही बाजारपेठ नाही. एकदा आनंद लुटायचे तंत्र आले की आनंदाचे डोही आनंद तरंग ही अवस्था सहज प्राप्त होते. या आनंदाविषयी लिखाणाचा शेवट मी एका विनोदी गझलेने करतोय. अशा विनोदी गझलेला हझल म्हणतात, बघा थोडा आनंद मिळतो का ते वाचून!

कारणे (हझल)

सांग माहेरी सदा तू राहण्याची कारणे

तीच माझ्या वेदना आनंदण्याची कारणे

तीच शेजारीण आहे बोलतो मी, लाघवी

ऐकता चोरून मिळती भांडण्याची कारणे

मेहुणी माझी तुझीही लागते भगिनी तरी

सांग तू दुस्वास मग आरंभण्याची कारणे

वाढता तव घेर बघुनी हर्ष मम्मीला तुझ्या

माय पुसते आज माझ्या वाळण्याची कारणे

मी तरी होहोच म्हणतो खानदानी रीत ही

तुज तरी मिळती कुठूनी वसकण्याची कारणे

धूर्त शेजा-यास कळले आज ती नाही घरी

जाणती ते शांततेच्या नांदण्याची कारणे

ती तुझ्या प्रेमात आहे कैद तुज केले तरी

दूर कर "निशिकांत" मुसक्या बांधण्याची कारणे

शेवटी मी एक चित्र देत आहे. हे बघून माझी खात्री झाली की कारण नसताना सुध्दा आनंद लुटता येतो. चित्रातील मुलांचे माय बाप बांधकामावर काम करत आहेत आणि मुले बघा कसा आनंद लुटत आहेत ते!  याला जीवन ऐसे नाव! हे चित्र फेसबुकवरील वाचकांना दिसेल. व्हाट्सॅपवर अवघड वाटते हे चित्र पोस्ट करणे. पण प्रयत्न प्रयत्न करेन. असो.

निशिकांत देशपांडे, पुणे.

मो.नं. ९८९०७ ९९०२३